HOME· NIEUWS· ARTIKELEN· ACTIVITEITEN· FORUM· LINKS· OVER PVP
Artikelen | 07 maart 2003
Preken leren van Jezus 4
Spreken Over Preken

Door: Rolf Robbe

.

Preken vervullen een centrale rol in het leven van de gemeente. Juist over preken wordt veel gesproken, meningen worden uitgewisseld, evaluaties en commentaren gevraagd of ongevraagd verstrekt. Uit de reacties op de serie Preken leren van Jezus wordt in ieder geval dit duidelijk: we denken veel na en spreken veel over preken. Dat doen niet alleen predikanten maar gelukkig ook veel ‘gewone’ gemeenteleden. Daaruit spreekt een grote betrokkenheid. Maar de meningen over preken zijn verdeeld. Hoe gaan we daar als gemeente mee om?

.

U kent ze wel de gesprekken over de preek die niet zelden ontaarden in gesprekken over de preker. Vaak beginne ze al bij het uitgaan van de kerk, ze gaan door in onze huizen en tijdens visites bij anderen thuis. Reacties variëren maar al te vaak sterk, van ‘ik vond het maar niks.’ tot ‘ik had er veel aan’. Als predikant kun je er soms radeloos van worden: is het dan nooit goed?

.

De vraag is: kun je als predikant wel altijd zo preken dat ieder gemeentelid er iets aan heeft? Maar ik denk dat we nog verder moeten doorsteken: welke functie hebben de preken in de gemeente? Dan gaat het niet alleen over de predikant en over de preek, maar ook over de gemeenteleden: hoe kijk je als gemeente tegen de preek aan, wat verwacht je ervan, wat doe je ermee?

.

In dit artikel wil ik met u nadenken over de plaats die we geven aan de preek in het midden van de gemeente. Ik ga daarmee verder in op allerlei reacties rond de serie Preken leren van Jezus. Ook nu nodig ik u uit te reageren op dit artikel, zodat we het gesprek rond preken verder kunnen voeren.

.

Talloze verschillen

.

Zoveel hoofden zoveel zinnen: ‘Vind jij dat? Nou, ik denk er heel anders over.’ In aansluiting bij het artikel van drs. J. Modderman (Reformatie …) over groepen en verschillen in de kerk, kunnen we ook bij het spreken over preken constateren dat gemeenteleden daarover heel verschillende opvattingen hebben. Sommigen verwachten alleen of hoofdzakelijk een mooie, liefst originele exegese, anderen vinden juist de toepassing het hoogtepunt van de preek en weer anderen willen vooral aangeraakt worden. Nog los van die verwachtingen hebben we ook eisen: de preek moet natuurlijk Schriftgetrouw zijn en de belijdenis naspreken. Maar er is meer: het schema in het artikel Preken leren van Jezus 3 benoemt een aantal aandachtspunten die je ook gemakkelijk als kwaliteitseisen kunt gaan zien die je op de preek legt.

.

We hebben rond een preek kennelijk te maken met allerlei variabelen die alle voorwerp van gesprek kunnen zijn, zoals de situatie waarin wordt gepreekt, de verwachtingen van de luisteraars, de deskundigheid en vaardigheden van de predikant, de boodschap en bedoeling van de preek en de aansluiting op het leven van de gemeenteleden. Binnen elk van de vijf onderdelen van het schema uit Preken leren van Jezus 3, hieronder vereenvoudigd weergegeven, zijn talloze verschillende evaluaties en verwachtingen mogelijk.

.

.

.

..............
 .

De communicatieve situatie

 
.

De spreker

.

De vaardigheden van de predikant

.

De luisteraars

 .

De boodschap van de preek

 
.

.

Hoe kun je het met zoveel verschillende mensen met zoveel verschillende opvattingen ooit eens worden over een communicatief gebeuren met zoveel aspecten? Kan een preek wel voldoende tegemoet komen aan zulke verschillende verwachtingen of leidt dat per definitie tot teleurstellingen?

.

Verschillen overbruggen

.

Er zijn verschillen in de gemeente, daar is niets bijzonders mee. De vraag is of wij kunnen omgaan met die verscheidenheid en elkaar verder kunnen helpen in het eren van onze Redder, Jezus Christus. Met andere woorden: kunnen we met alle onderlinge verschillen elkaar nog ontmoeten onder de kansel of is die tijd voorbij? Slaat de individualisering zo genadeloos toe dat er in de gemeente alleen nog maar eilandjes zijn met onoverbrugbare afstanden ertussen? Ik geloof het niet. Juist die verschillen, waarover Paulus het in zijn brieven al uitvoerig had, kunnen ertoe leiden dat we meer gaan zien van Gods grootheid en van zijn liefde in Jezus Christus.

.

Daarvoor is allereerst nodig dat we erkennen dat we niet over alles gelijk denken of dat we op dezelfde manier in de wereld en de kerk staan. Daarvoor is er teveel variatie in bijvoorbeeld afkomst, opleiding en opvatting.

.

Het tweede is dat we elkaar blijven waarderen zoals we zijn. Geen van al die verschillende verwachtingen van de preek is a priori meer waard dan de ander. Ze bestaan, naast elkaar. Zolang ze niet aantoonbaar strijden met Gods Woord, zijn ze toegestaan. Je kunt een ander toch moeilijk veroordelen omdat hij wel iets aan een preek heeft waar jij niks mee kunt.

.

In de derde plaats moeten we elkaar gaan opzoeken, contact gaan maken, met elkaar in gesprek komen en blijven. God heeft ons samengebracht in de gemeente. Dan hebben we ook de plicht elkaar in liefde op te zoeken. Ook met al onze verschillen rond een centraal gebeuren als de preek. Hoe kun je anders ooit als gemeente samenkomen en samen leven naar het Evangelie?

.

We moeten de verschillende opvattingen en verwachtingen rond de preek niet uitpoetsen alsof ze niet bestaan, maar we moeten wel proberen afstanden tussen elkaar in liefde te overbruggen. Hoe kun je dat doen? Ik schets een aantal mogelijkheden.

.

Samen in gesprek

.

Als gemeente kun je afspreken samen in gesprek te gaan over de preek. Afhankelijk van de grootte van de gemeente kan dat als geheel of in wijken of groepen. Tijdens zo’n bijeenkomst spreken de gemeenteleden hun verwachtingen uit over de preek.

..

· Je kunt beginnen met een bijbelstudie over preken zoals bijvoorbeeld in het artikel Preken leren van Jezus 2.

.

· Ook kun je een doel voor de preken formuleren en daarover met elkaar in gesprek gaan. Zo’n doel kan zijn: "De preek laat ons Christus ontmoeten en leert ons te gaan leven met hem die door zijn Geest in ons woont en ons van binnenuit wil veranderen tot zijn beeld." In de gesprekken over zo’n doel kan blijken waarover we het samen eens zijn en waar de verschillen liggen.

.

· Je kunt ook uitgaan van idealen. Iemand zegt: dat vond ik een prachtige preek. Ga dan vervolgens eens in een gesprek na wat je er precies zo prachtig aan vond. Het schema hiervoor kan je helpen die dingen te benoemen door ze onder te brengen bij een van de aspecten van preken. Het zal blijken dat de waardering kan gaan over heel verschillende zaken: de een heeft het over het feit dat hij de preek goed kan volgen en een ander vindt de dominee zo betrokken en echt. Het is goed dat met elkaar helder te krijgen. Samen kom je erachter wat je waardevol vindt in een preek.

.

Een open gesprek, met respect voor elkaars mening, waarbij je gericht bent op wederzijds begrip en op preken die spreken van Jezus Christus: dat is een typering van deze gesprekken zoals ze zouden moeten zijn.

.

Vanzelfsprekend neemt ook de predikant eraan deel. Hij kan een en ander verder doorvertalen naar zijn preken. Als blijkt dat mensen heel verschillende verwachtingen hebben, kan hij meer gaan variëren in zijn preken. Hij legt bijvoorbeeld het accent de ene keer op informatie overdragen met een stevige exegese, in een andere preek gaat hij vooral in op de toepassing (een activerende doelstelling), hij maakt regelmatig een preek waarin lofprijzing centraal staat en richt de eredienst er verder op in of hij gaat van tijd tot tijd expliciet in op vragen die leven bij mensen in de gemeente. Met een dergelijke variatie in – doelstelling en toonzetting van - preken zorgt hij ervoor dat die beter aansluiten bij de verwachtingen van de gemeenteleden. Daardoor landt de preek beter in de gemeente. Eenzijdigheid in preken is ook wat dit betreft verarming.

.

Als er meerdere predikanten in een gemeente zijn, kunnen ze ook onderling afspraken maken over de preken met wisselende doelstellingen passend bij de gaven die elk van de voorgangers heeft gekregen: de een kan beter exegetiserende preken houden dan zijn collega die juist goed kan aansluiten op gevoelens en vragen in de gemeente.

.

Dergelijke gemeentebrede gesprekken zou je regelmatig moeten houden. Het dient de gemeenteopbouw en levert de predikant veel nieuwe ideeën en onderwerpen op om zijn preken mee te verrijken. En waarom zou je elkaar niet vaak spreken over zaken waar elk gemeentelid wekelijks mee te maken heeft? Bovendien, ik denk dat sommige meningen en opvattingen veranderen met de tijd, helemaal als de predikant is gaan variëren in preekdoelen. Daarover met elkaar in gesprek blijven, dient de onderlinge band in de gemeente.

.

Aan het werk met de preek

.

Luisteren is een leerstijl, een van de vele. Sommige mensen kunnen alleen door te luisteren al veel van de preek meenemen. Anderen leren op een andere manier: door iets te lezen, iets te doen of door met familie of gemeenteleden erover te praten. Dat zie je bijvoorbeeld terug in typeringen als ‘denkers en doeners’ of ‘dat is een echte vmbo-er of een typische vwo-er’. Mensen verschillen hierin sterk. Maar een preek doet vooral een appel op die ene leerstijl: luisteren. Wil je dat de preek beter landt bij de mensen dan zul je verschillende leerstijlen moeten aanspreken. Daarvoor zijn allerlei mogelijkheden. Ik noem er twee.

..

Je kunt een verwerking bij de preek maken. Daarin worden bouwstenen aangedragen waarmee de gemeenteleden –oud en jong- aan het werk kunnen om de preek handen en voeten te geven in hun eigen leven of dat van hun naaste. Ook kunnen daar gesprekpunten, stellingen of discussievragen op staan of aanwijzingen voor verder lezen. Er zijn meer van dergelijke werkvormen mogelijk die de preek op gevarieerde wijze bij de mensen brengt en hen op allerlei manieren en niveaus aanspreekt. Er zijn ongetwijfeld inventieve en deskundige gemeenteleden die zo’n verwerking kunnen maken.

.

Ook tijdens de preek kun je al tegemoet komen aan de verschillen in leren, in verwerken van de preek. In Preken leren van Jezus 3 staan al wat suggesties: gebruik in de preek voorwerpen, (voor)beelden en handelingen, schakel meerdere en wisselende zintuigen in bij de preken. Jezus heeft ons zelf tal van voorbeelden gegeven. Als je daarover doordenkt, zijn er mogelijkheden genoeg om Gods Woord op allerlei manieren en niveaus te ‘vertalen’ in beeld, geluid, concrete voorwerpen of (rituele) handelingen. Daarmee wordt tegemoet gekomen aan de verschillende doelgroepen in de kerk. Ook hier kun je als gemeente samen zoeken naar mogelijkheden.

.

Variatie in kerkdiensten

.

Al eerder zijn er suggesties gedaan om het karakter van de middagdienst te laten verschillen van die van de morgendienst Zo kun je ’s middags bijvoorbeeld meer lerend bezig zijn, waarbij behalve een preek ook allerlei studieachtige activiteiten worden gepland. In sommige gemeenten worden ook diensten belegd om specifieke doelgroepen te bedienen, met name de jeugd. Het zal duidelijk zijn dat dat soort variatie in bijeenkomsten goed aansluit bij wat ik in dit en de vorige artikelen voorsta.

.

Preekwerkgroep

.

Een preekwerkgroep (pwg) bestaat uit een groep gemeenteleden die een aantal preken regelmatig met de predikant voor- en nabespreekt. Daardoor krijgt de preek meer waarde, draagvlak en specifieke afstemming. Dat draagt eraan bij de preek meer in het midden van de gemeente te laten terechtkomen.De mensen in de pwg representeren in achtergrond en leeftijd de gemeente. In kort bestek kan een pwg als volgt te werk gaan.

.

De predikant overlegt bij het voorbereiden van een preek of prekenserie met de pwg. Hij kaart het onderwerp aan en doet een korte bijbelstudie met de pwg. Elk lid bezint zich op het aangedragen preekonderwerp. Dat kan bijvoorbeeld aan de hand van de vragen als:

..

Is dit een belangrijk onderwerp voor onze gemeente?

.

Welke vragen leven er rond dit onderwerp binnen onze gemeente?

.

Welke concrete voorbeelden die met het onderwerp verband houden ken je vanuit je eigen omgeving?

.

Wat verwacht je van een preek (prekenserie) rond dit onderwerp?

.

In een gesprek verzamelt de predikant ingrediënten voor de preek: deelonderwerpen, accenten, vragen en problemen, concrete praktijkvoorbeelden, gevoelens, overwegingen, enz. In zijn preken kan hij hiermee rekening houden.

.

Na een voorbereide serie preken vindt er in de pwg een evaluatie plaats. Dat kan aan de hand van vragen als:

.

Wat was voor mij de boodschap van deze preken?

.

Wat heeft in deze preken mijn vertrouwen op God versterkt?

.

Hebben deze preken mij meer van Jezus Christus laten zien?

.

Veranderen deze preken mijn kijk op mezelf, mijn naaste of mijn omgeving?

.

Welk deel van deze preken sprak mij speciaal aan? Waardoor kwam dat?

.

Wat heb ik van deze preken in mijn gebed gebracht?

.

Hebben de preken voldoende gebracht voor onze gemeente?

.

Uit de bespreking van deze vragen kunnen de predikant en de pwg conclusies trekken voor een volgende serie preken.

.

Ondersteuningsteam

.

Preken staan centraal in de samenkomsten van de gemeente. We proberen die praktijk wel te ontkennen of te veranderen, maar feit blijft dat een goede preek de kern is van een goede eredienst. Ik heb al eerder gepleit voor veel ruimte voor preken in het functioneren van de predikant. Met de suggesties uit dit artikel zal het functioneren van de predikant in de erediensten nog belangrijker worden: kunnen variëren in doelen en karakter van preken is niet voor elke predikant zonder meer weggelegd. Dat vraagt specifieke deskundigheid en ondersteuning.

.

Je kunt als gemeente een aantal kerkleden speciaal verantwoordelijk maken voor het ondersteunen van de voorganger in zijn preektaken. In zo’n team zitten bij voorkeur mensen met verstand van zaken op het gebied van coaching, van communicatie en van didactiek. Zij voeren geregeld gesprekken met de predikant over zijn preken en de plaats van preken in de gemeente. Het team geeft adviezen, coacht de predikant en spreekt trajecten met hem af over specifieke deskundigheidsbevordering.

.

Daarmee verbreed je de deskundigheid en het draagvlak rond preken en laat je als gemeente merken dat je de preken niet alleen belangrijk vindt, maar ook de predikant. Voorwaarde is wel dat je samen onderschrijft dat preken niet alleen iets is van een predikant maar dat je er als gemeente en predikant verantwoordelijk voor wil zijn.

.

Het werk van Gods Geest

.

Het lijkt maar zo weinig: twee maal een half uurtje per week. En toch heeft de preek enorm veel impact. Hoe zou dat toch kunnen? Het lijkt er soms op dat het bij de preek vooral gaat om mensenwerk: je doet allerlei dingen om de preek beter te laten overkomen. Maar wij belijden dat Gods Woord werkt door de kracht van zijn Geest. Dat geeft rust en ruimte. Binnen die ruimte mogen wij als gemeente vol vertrouwen werken aan onze verantwoordelijkheid in het luisteren naar en werken aan en met de preek.

.

Ik vraag me wel eens af waarom we niet veel vaker in de gemeente gestructureerd spreken over preken. De predikant is er een groot deel van zijn week mee bezig, werkend en biddend. Het is al te gemakkelijk om de preek met een enkele opmerking over –een aspect van- de kwaliteit terzijde te schuiven.

»
Preken leren van Jezus 3
»
Preken leren van Jezus 2
»
Preken: roepen tot gemeenschap met Christus
»
Verstaat u wat u zegt en hoort?
»
The Power in Preaching
»
Gezocht: Broodpreken
»
Preken van vlees en bloed
»
Spirituele Christologie
»
Application Without Moralism
»
Paradoxen van evangelisch preken
»
Christocentrische prediking
»
De crisis der echtheid
»
De preek als Stem van Christus
»
How Does Unction Function?
»
Wat is ‘expository preaching’?
»
De kerk moet nu spreken
»
Preken moeten over het leven gaan
»
A Primer on Preaching like Jesus
»
Only Human
»
Het geheim van de preek
»
How the Text Can Form the Sermon
"Wij prediken Christus, de kracht van God en de wijsheid van God!" (1 Korintiërs 1:24)